Nazwa pochodzi od angielskiego słowa „cluster", oznaczającego zlepek, grono, grupę. W prawie polskim brak jest ogólnej definicji klastra. Jedyna definicja tego pojęcia znajduje się w §13 ust. 2 rozporządzenia ministra gospodarki w sprawie udzielania przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości pomocy finansowej niezwiązanej z programami operacyjnymi (Dz.U. z 2006 nr 226, poz. 1651 z późn. zm.). Według tej definicji „przez klaster rozumie się przestrzenną i sektorową koncentrację podmiotów działających na rzecz rozwoju gospodarczego lub innowacyjności oraz co najmniej dziesięciu przedsiębiorców, wykonujących działalność gospodarczą na terenie jednego lub kilku sąsiednich województw, konkurujących i współpracujących w tych samych lub pokrewnych branżach oraz powiązanych rozbudowaną siecią relacji o formalnym i nieformalnym charakterze, przy czym co najmniej połowę podmiotów funkcjonujących w ramach klastra stanowią przedsiębiorcy". Definicja ta nie jest jednak wiążąca w odniesieniu do programów operacyjnych.

Przyjmuje się ogólnie, że klaster to geograficzne skupisko wzajemnie powiązanych firm, wyspecjalizowanych dostawców, jednostek świadczących usługi, firm działających w pokrewnych sektorach oraz powiązanych z nimi instytucji (np. uczelni, jednostek badawczo-rozwojowych, instytucji finansowych, stowarzyszeń branżowych i ośrodków wspierania biznesu), które współpracują w pewnych dziedzinach, ale jednocześnie ciągle konkurują ze sobą na rynku. Często firmy działające w klastrze decydują się na stworzenie formalnej struktury bądź instytucji koordynującej współpracę między nimi.

Dzięki działaniu w klastrze powstaje tzw. efekt synergii, dzięki któremu firmy mogą osiągnąć znacznie więcej, niż gdyby działały osobno. Firmy działające na tym samym obszarze mogą dzielić się informacjami, technologiami, korzystać z tych samych dostawców, wspólnej promocji czy kojarzenia produktu z danym regionem. Dzięki temu, że porozumiewają się między sobą i uczą od siebie, stają się bardziej innowacyjne i konkurencyjne. W szczególności efekt synergii może polegać na:

• przenikaniu wiedzy oraz rotacji kadr między współpracującymi firmami,
• zwiększaniu produktywności dzięki skupieniu zasobów w ramach klastra,
• otwartości na innowacje i lepszej ich absorpcji,
• przyciąganiu nowych ludzi, instytucji i przedsiębiorstw.

Klastry powstają zarówno oddolnie, czyli z inicjatywy samych przedsiębiorców, jak i odgórnie, w sytuacji gdy ich powstanie jest zamiarem realizacji polityki władz na poziomie lokalnym, regionalnym, krajowym lub ponadnarodowym. Dotychczas w Polsce powstawanie klastrów związane było prawie wyłącznie z programami pomocowymi i wspieraniu przez władze lokalne, zaczyna się to jednak powoli zmieniać, gdyż przedsiębiorcy sami dostrzegają potencjalne korzyści związane z taką formą współpracy.

Jaką formę działalności wybrać?

Najprostszą formą działania klastra jest stowarzyszenie. Wynika to przede wszystkim z nieskomplikowanej procedury jego założenia. Innymi rozwiązaniami są ustanowienie fundacji lub założenie spółki.

Każda z tych form rządzi się odrębnymi prawami. Niezależnie jednak od tego, którą z nich wybierzemy, będziemy musieli załatwić formalności związane z wpisem do rejestru oraz zapłacić za dokonanie wpisu. Opłaty te w wypadku wpisu fundacji lub stowarzyszenia wynoszą 500 zł, a jeśli zamierzają one prowadzić działalność gospodarczą - 1000 zł. 1000 zł należy również zapłacić za wpis do rejestru spółki.

Ponadto działalność klastra może być prowadzona w oparciu o umowę o współpracy pomiędzy przedsiębiorcami a innymi jednostkami.

Uwaga na przepisy o ochronie konkurencji

Przy zakładaniu klastra należy pamiętać o obowiązujących przepisach z zakresu ochrony konkurencji. Zainteresowaniu organu antymonopolowego mogą podlegać klastry niezależnie od ich formy działania.

Po pierwsze utworzenie klastra w formie przedsiębiorcy może stanowić formę koncentracji, która będzie podlegać zgłoszeniu Komisji Europejskiej lub Prezesowi UOKiK. Zgłoszenia do Komisji Europejskiej będzie miało miejsce raczej rzadko. Prawo wspólnotowe wymaga takiego zgłoszenia jedynie w wypadku, gdy tworzone przedsiębiorstwo będzie mogło samodzielnie prowadzić swoją politykę gospodarczą, którego to warunku nie spełnia większość klastrów.

Natomiast, nawet jeśli klaster nie ma takiej samodzielności gospodarczej, to jego utworzenie może jednak wymagać zgłoszenia do Prezesa UOKiK-u. Stanie się tak w sytuacji, gdy skupi on co najmniej dwóch przedsiębiorców, a obroty ich grup przekroczą progi ustalone w art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2007 nr 50 poz. 331). W przypadku niezgłoszenia koncentracji organ antymonopolowy może nakazać podział klastra.

Z kolei klaster w formie związku opartego na współpracy między jego członkami musi się mieścić w dozwolonych przez prawo ramach porozumień horyzontalnych (art. 6 - 8 ustawy o ochronie konkurencji i konsumenta). Wynika to z tego, że mimo prospołecznego celu klastra ma on z samej swej natury antykonkurencyjny potencjał.

W przypadku obu rodzajów klastrów pojawić się także mogą zagadnienia z zakresu pomocy publicznej, na co też należy zwrócić uwagę.

Pomoc unijna dla klastrów

Łączenie się firm w klastry może ułatwić uzyskanie wsparcia w latach 2007-2013. Wynika to przede wszystkim z istnienia dużej konkurencji przy staraniu się o dofinansowanie, a także z faktu, że małym firmom jest często trudno starać się o wsparcie samodzielnie.

W latach 2007-2013 priorytetami Unii Europejskiej są podnoszenie konkurencyjności przedsiębiorstw, budowa gospodarki opartej na wiedzy oraz rozwój nowych technologii. Dlatego wsparcie unijne w nadchodzących latach będzie przyznawane głównie na działania w tych obszarach. Jak pokazują doświadczenia państw zachodnich, współpraca przedsiębiorstw i instytucji badawczo-rozwojowych może przyczyniać się do przyspieszania rozwoju w tych priorytetowych dziedzinach.

We wszystkich programach znaleźć można wsparcie na rozwój powiązań sieciowych i kooperacyjnych pomiędzy przedsiębiorstwami. Jak już wspominaliśmy, brak jest jednej wspólnej definicji dla programów operacyjnych. Każdy program może więc wprowadzać odmienne regulacje dotyczące tworzenia i formy działania klastra.

Poniżej omówimy pokrótce możliwości uzyskania wsparcia na szczeblu krajowym i regionalnym.

Wsparcie na szczeblu krajowym

• Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

W priorytecie piątym PO IG zaplanowano do realizacji działanie 5.1 Wspieranie rozwoju klastrów o znaczeniu ponadregionalnym. Wsparcie zostanie przeznaczone na wspólne przedsięwzięcia grup przedsiębiorców mające na celu wzmocnienie powiązań między nimi oraz między przedsiębiorstwami a instytucjami otoczenia biznesu oraz jednostkami naukowymi. Współpraca taka ma przyczynić się do łatwiejszego transferu wiedzy, wymiany doświadczeń, lepszego wykorzystania posiadanych zasobów, a także zmniejszenia kosztów działalności dzięki wykorzystaniu wspólnej infrastruktury, dostępowi do usług. Podstawowym celem tego działania jest wzmocnienie pozycji konkurencyjnej przedsiębiorstw.

Na realizację działania przeznaczono 104 mln euro.

b) Program Operacyjny Kapitał Ludzki

Program ten przewiduje środki na wsparcie szkoleniowe i doradcze. Szkolenia mają na celu wesprzeć przedsiębiorców zainteresowanych tworzeniem powiązań kooperacyjnych. Wsparcia należy szukać w działaniu 2.1 Rozwój kadr nowoczesnej gospodarki. Działanie to będzie realizowane poprzez trzy poddziałania, a jego całkowity budżet wyniesie 504 mln euro.

c) Program operacyjny „Rozwój Polski Wschodniej"

Działanie 1.4 Promocja i współpraca przewiduje środki na dofinansowanie projektów dotyczących budowania sieci współpracy, w tym identyfikacji i rozwoju klastrów. Projekty takie powinny dotyczyć innowacyjnej działalności gospodarczej, a ich wartość minimalna powinna wynosić 2 mln zł.

Za wdrażanie i realizację wszystkich ww. działań odpowiedzialna jest Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości.

Wsparcie na szczeblu regionalnym

W każdym programie regionalnym znajdują się środki na wsparcie i rozwój lokalnych i regionalnych powiązań. Wsparcie przewidziane jest także na transfer technologii i innowacyjności, wzmocnienie potencjału parków technologicznych, jednostek naukowych oraz stymulowanie i rozwój powiązań sieciowych i kooperacyjnych pomiędzy przedsiębiorstwami a instytucjami badawczo-rozwojowymi.

Ze względu na to, że każde województwo samodzielnie projektowało swój program, różnią się one od siebie zarówno pod względem oferowanego wsparcia, jak i warunków jego uzyskania. Należy więc dokładnie przestudiować odpowiedni program i jego uszczegółowienie, zwracając szczególną uwagę na to, że tylko w niektórych z nich używa się nazw bezpośrednio wskazujących, że chodzi o wsparcie na tworzenie klastrów. W innych natomiast przypadkach takie wsparcie może być przewidziane w działaniach dotyczących inwestycji w małych i średnich przedsiębiorstwach lub projektów doradczych i szkoleniowych.

Więcej informacji możliwościach otrzymania wsparcia można znaleźć na stronach internetowych:

www.parp.gov.pl

www.funduszestrukturalne.gov.pl

oraz na stronach internetowych samorządów poszczególnych województw.

Justyna Kulawik

Zespół Przedsiębiorczości

Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości

Artykuł pochodzi z lutowego numeru Biuletynu Euro Info 2008.